بسطام

تاریخچه
پیشینه تاریخی :
بسطام منطقه ای شهری در ولایت قومس(کومش) در اقلیم چهارم بوده است و مردم از دوره هخامنشیان در آنجا زندگی می کرده اند. براساس کاوش های صورت پذیرفته قدمت این شهر ۸۰۰۰ سال تخمین زده می شود که تپه معروف سنگ چخماق در بخش شمالی این شهر دیرینگی این شهر را به نمایش می گذارد.
دشت سر سبز بسطام به سبب موقعیت جغرافیایی و قابلیتهای فراوان جهت زیست و استقرار، برپایه معیشت کشاورزی همواره مورد توجه و استفاده اقوام مختلف بوده است که بقایای فرهنگی آنها را می توان امروزه به صورت تپه های کوچک و بزرگ در سرتاسر این دشت مشاهده کرد که یکی از کانون های اصلی آنها در دشت زردآبیه است. در شمال غربی، راه قدیمی و کوهستانی دیگری است که از بالای روستای ابر از میان جنگل اولنگ به علی آباد کتول می رسد. در این گذرگاه گورستان هایی از اقوام هزاره اول وجود دارد که قبور آنها را تخته سنگ های بزرگ و کوچک تشکیل می دهد.
برخی از مورخین بسطام را از بناهای “وستیهم” دایی و سردار معروف خسرو پرویز پادشاه ساسانی و فرمانروای خراسان، قومس، طبرستان و گرگان در قرن ششم میلادی می دانند.
این شهر از قرن سوم و چهارم هجری قمری تا پایان دوره قاجاریه یکی از مراکز مهم فرهنگی ایران به شمار می آمد. سفر علماء و دانشمندان به این شهرف تأسیس مدرسه شاهرخیه و تدریس بزرگانی چون مصنفک بسطامی نوه فخر رازی و دیگر بزرگان در این مدرسه از دلایل این مدعاست.
این شهر دارای آثار گران سنگ و ارزشمندی است که خود تاریخی در دل تاریخ جهان دارد و حاکی از فرهنگ غنی اسلامی بوده و از آن جمله می توان به امامزاده محمد ابن جعفر صادق (ع)، آرامگاه بایزید بسطامی، مسجد اول بایزید، مسجد دوم بایزید، دالان و ایوان الجایتو، مسجد ایلخانی، آرامگاه گمنام، گنبد غازان خان، ایوان جنوبی، رواق، منار سلجوقی، آرامگاه آل کرت، ایوان جنوبی، برج کاشانه، مسجد جامع، مدرسه شاهرخیه، تکیه دولت، یخچال های قدیمی، حمام شازده، حصار تاریخی شهر، آب انبار، خانه های قدیمی اشاره نمود که مشاهده گچ بری ها و منقش کاری های بناهای یاد شده هر بیننده ای را به تحسین وامی دارد.
همچنین در گذشته رشته قنات های بسیاری با آبی گوارا و شیرین در این شهر جاری بوده و در حال حاضر قنواتی مانند قنات صادق خان- که قدمت آن به حدود بیش از ۵۰۰ سال می رسد- هنوز از اهمیت بسیاری برخوردار است و آب شیرین آن در تابستان بسیار سرد و در زمستان گرم است و در هضم غذا بسیار مؤثر است.
همچنین درختان چند صد ساله چنار در نقاط مختلف شهر، باغ های زیبا و پهناور، پارک های سرآسیاب، شهید مطهری(شهرداری)، ولایت و غیره را می توان از جمله آثار طبیعی این شهر نام برد.

جغرافیای بسطام 
موقعیت جغرافیایی:
بخش بسطام در شمال شهرستان شاهرود واقع می باشد و دارای مسافتی حدود ۳۱۰۰ کیلومتر مربع طول شمالی ۵۸/۵۴ و عرض شمالی ۳۵/۳۶ و ارتفاع از دریا۱۴۰۰ متر و هم چنین شامل دو دهستان خرقان و کلاته های غربی و سه شهر و ۳۴ روستا می باشد.
۱. دهستان خرقان شامل شهر بسطام و مجن و روستاهای تاش علیا- تاش سفلی- نکارمن و قطار زرشک- امیریه- گرجی- میان آباد- دولت آباد- ده خیر- ابرسج- علیکاهی- گنده پلو- علی آباد- حسین آباد- قهج علیا- قهج سفلی- میقان- نمدمال- قلعه آقا عبدا…- کلامو- زرگر- قلعه میرزاسلیمان- قاسم آباد- چهارطاق- پرو- قلعه نوخرقان- قلعه عبدا…- قلعه محمدآقا- گرمن- ابر و قطری می باشد.
۲. دهستان کلاته های غربی شامل شهر کلاته خیج و روستاهای خیج- مزج- جیلان و اسلام آباد می باشد. شغل مردم این بخش بیشتر کشاورزی – باغداری و دامداری می باشد.
شهر بسطام در ۶ کیلومتری شمال شهرستان شاهرود واقع شده است و از غرب به رشته کوه های شاهوار و شهر مجن و از شرق به منطقه میامی و شدت کویر و از شمال و شمال غرب به استان گلستان مرتبط می باشد.
این شهر از یک طرف به سبب مجاورت با کوه شاهوار و بارش برف های سنگین دارای زمستان های سرد و طولانی و از سویی دیگربه دلیل همجواری با کویر دارای آب و هوای کوهپایه ای است به جرأت می توان گفت یکی از خوش آب و هواترین نقاط کشور است.
جمعیت:
جمعیت این شهر حدود ۱۰ هزار نفر است که با احتساب بخش تابعه حدود ۵۰۰۰۰ نفر را شامل می گردد.
در این شهر انواع میوه های آبدار مانند گیلاس، آلبالو، انواع هلو و شلیل، سیب، انگور، گردو و محصولات صیفی با طعم و کیفیت بسیار مطلوب تولید می گردد. زردآلوی بسطام درتمام نقاط ایران با سایر ارقام مشابه اش تمایز دارد.
آب و هوای منطقه :
این بخش آب و هوای معتدل سرد و مرطوب کوهستانی با میزان بارندگی متوسط ۱۸۵ میلی متر و رطوبت نسبی ۶۳% می باشد.

 
آثار تاریخی

  بارگاه مطهر امامزاده محمد بن جعفر صادق(ع)
مسجد جامع
آرامگاه سلطان العارفین بایزید بسطامی
مسجد اول بایزید
مسجد دوم بایزید
صومعه بایزید
مسجد ایلخانی
رواق
برج کاشانه
گنبد غازان خان
منار سلجوقی
دالان و ایوان الجایتو
ایوان غربی
ایوان جنوبی
آرامگاه آل کرت
آرامگاه گمنام و مدرسه شاهرخیه

جاذبه های گردشگری 
دشت بسطام که در منطقه شرقی شاهوار از سلسله جبال البرز واقع گردیده به خاطر محصور بودن در میان کوه های تپال، بدشت، سیاه کوه و البرز از حاشیه کویر جدا گشته و وفور چشمه ساران، قنوات و چاه های عمیق، منطقه ای خوش آب و هوا را پدید آورده که سرتاسر آن را باغات سر سبز و خرم پوشانیده است.
شهر بسطام از سویی به سبب مجاورت کوه های شاهوار و ابر دارای زمستانهای سرد و طولانی است و از طرفی دیگر به دلیل هجواری با کویر دارای آب و هوایی کوهپایه ای است و بی شک یکی از خوش آب و هواترین نقاط استان سمنان است.
بر اساس کاوشهای صورت گرفته در تپه باستانی سنگ چخماق، پیشینه تاریخی شهر بسطام را تا هفت هزار سال برمی شمارند.
بناهای تاریخی به یادگار مانده از قرون اولیه اسلام در این شهر حاکی از فرهنگ غنی اسلامی است که همچون گوهری گرانبها در سینه تاریخ کشور می درخشند. نوع معماری ، گچبری و کاشیکاری های بکار رفته در این مجموعه بناها جزو آثار ارزشمند و منحصر به فرد ایران است.
مرقد مطهر امامزاده عالیقدر محمد بن جعفر صادق (ع) همچون نگینی در مجموعه تاریخی بسطام می درخشد.
بزرگانی چون سلطان العارفین بایزید بسطامی عارف مشهور قرن سوم، شیخ ابوالحسن خرقانی عارف نامی قرن سوم و چهارم، فروغی بسطامی غزل سرای شهیر قرن سیزدهم هجری قمری، عارف بسطامی، قاضی ظهیرالدین بسطامی و صدها تن از شعرا و بزرگان دیگر از این دیار به پا خاسته اند.
آثار مذهبی و تاریخی بخش بسطام:
– بارگاه مطهر امامزاده محمد بن جعفر صادق(ع)
– آرامگاه سلطان العارفین بایزید بسطامی
– آرامگاه شیخ ابوالحسن خرقانی در روستای قلعه نو خرقان
– مسجد بایزید
– صومعه بایزید
– گنبد غازان خان
– منار سلجوقی
– دالان و ایوان الجایتو
– آرامگاه آل کرت
– آرامگاه گمنام
– مدرسه شاهرخیه
– مسجد جامع
– برج کاشانه
– تکیه دولت
– امامزاده سراوین قطری
– حمام قدیمی قطری
جاذبه های گردشگری بخش بسطام:
– جنگل ابر
– جنگل اولنگ
– پناهگاه حیات وحش خوش ییلاق
– منطقه تفریحی قطری
– منطقه تفریحی فرحزاد
– آبشار یخی ارتفاعات روستای ابرسج
– مجن ماسوله کویر
– آبشار مجن
– پیست طبیعی اسکی چالچالیان مجن
– پارک سر آسیاب بسطام

 
فرهنگ
مردم ، فرهنگ و مشاهیر
بزرگ مردان شهر بسطام
۱-این شهر از قدیم مردان بزرگی را در خود پرورش داده است که هر کدام در زمان خود از جایگاه علمی و عرفانی حائز اهمیتی برخوردار بوده اند. حضرت امام زاده محمد بن جعفر صادق (ع) در این سرزمین به خاک سپرده شد. همچنین بزرگانی مانند سلطان العارفین بایزید بسطامی در دامن این خاک پرورش یافته اند گرچه از این مرد حق جو آثار مکتوبی بر جای نمانده است لیکن گفتار عارفانه و حکیمانه او توسط شاگردانش جمع آوری و در کتب مختلف به طور پراکنده درج شده است. بایزید را می توان شخصی جهان شمول دانست زیرا اکثر بزرگان علم و معرفت به اتفاق درباره مقام شاخص این مرد خدا به یک نقطه مشترک رسیده اند. گذشته از بایزید، بزرگان بسیار دیگری نیز در این شهر می زیسته اند که همگی بسطامی بوده و برخی از آنان به اقصی نقاط جهان مسافرت کرده اند. در ذیل به طور اختصار به معرفی آن بزرگواران اشاره می گردد. ناگفته نماند به جز امامزاده محمد(ع) یک امامزاده جلیل القدر به نام امامزاده سیدابوالقاسم در بسطام مدفون است. یادآوری می گردد بایزید در سن ۸۰ سالگی درگذشته است و معاصرالمعتصم بالله بوده است.
۲-شیخ جمال الدین محمد بسطامی که نامش در جائی بچشم نمی خورد و معاصر غوریان بوده از خاندان شیخ بایزید بوده است (نام بایزید طبقورین عسی بن ادم بن نسروشان بسطامی و به بایزید بزرگ مشهور بوده است .
۳-بایزید کوچک زاهد بوده نیز معروف به طیفور بن عیسی بن آدم بن سروشان بوده است بسطامی است
۴-محمدبن علی بن احمد بن حین بن سهلکی بسطامی (محدث) بوده است.
۵-ضیاء الدین بسطامی(محدث، مولف و شاعر) نام وی ابوشجاع عمربن محمدبن عبدالله بن محمدبن عبدالله بن نصر بسطامی معروف به بلخی که القاب ضیاء الدین و به شجاع الدین مشهور است از او به عنوان محدث ۷ صوفی، مفسر، فقیه و ادیب یاد کرده اند ولادت او ۴۷۵ وفاتش به قولی ۵۶۲ و به قول دیگر ۵۷۰ و آثار لقطات العقول ۲ ادب المریض و العائد ۳ مزالق العزله بر جای مانده است. در تذکره سوفیان او را در زمره شعرا یاد کرده اند.

۶-ابوالقاسم احمد بن محمد بسطامی (محدث)
۷-ابوبکر احمدبن محمدبن عمر مروزی بسطامی (محدث) بود که در مرو زندگی می کرد لیکن بسطامی است
۸-قاضی ابوعمر محمد بن حسین بن محمدبن هیثم بسطامی واعظ بوده است
۹-ابوالحسن علی بن احمدبن هاردی بن عبدالرحمن بن یوسف بن محمد بسطامی معروف به ابن کرومی
۱۰-ابومحمدبسطامی حبثی(مولف)وفاتش۸۵۷ هجری قمری صاحب آثارروضه المجالس در دوجلد
۱۱-احمد بسطامی(مولف) متوفی به سال ۱۱۵۷ هجری قمری است. آثار به جای مانده از وی: شرح البرده بوصیری، شرح الاربعین النوویه، المنهاج البسطامیه، المواعظم الیتیم و نیز منهاج اعراب عن متاهج می باشد.
۱۲-احمد بسطامی از کاتبان قرن ۱۳ است و در ۱۲۸۷ هجری قمری زندگی می کرد که شرح قصیده الامته العجم را کتابت نمود و در حال حاضر این کتاب با شماره ۴۸۵۸ در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می شود.
۱۳-بایزید بسطامی (ثانی)ابوعلی بن عنایت الله مشهور به بایزید بسطامی ثانی از مولفان ، فاضلان، کاتبان و خوشنویسان بسطام در قرن ۱۱ هجری بود و تا سال ۱۰۰۴ هجری قمری می زیست. او از شاگردان عبدالله القسری (کتابی با عنوان الانصاف فی معرفه السلاف) بود. وی کتاب توضیح التذکره اثر نظام الدین نیشابوری در علم هیئت را از خود باقی گذاشته با شماره ۵۳۴۲ در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می شود.
۱۴-حسن بسطامی (کاتب)از زندگی وی اطلاعی به دست نیامده است. خط نسخی با شماره ۱۴۴۰ از روی نسخه الصحاح فی اللغه ابونصر فارابی در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.
۱۵-ذوقی بسطامی (شاعر)نام وی میرزا فتح الله بسطامی مشهور به ذوقی در ۱۲۷۴ می زیسته است.
۱۶-زین الدین بسطامی (مولف) تاریخ زندگی وی بدست نیامده وی صاحب کتاب علم الاسماء به عربی در علوم غریبه است که نسخه آن با شماره ۱۰۶۸۶ بدون تاریخ در آستان قدس رضوی موجود است.
۱۷-شمس الدین بسطامی(کاتب) نام کامل وی شمس الدین محمدرضا بسطامی است که در ۱۰۶۷ می زیسته و از خوشنویسان عصر خود بوده و کتاب مفتاح الفلاح شیخ بهائی را کتابت کرد که در کتابخانه ملی ایران با شماره ۱۵۵۹ نگهداری می شود.
۱۸-عبدالرحمن بن محمد بسطامی(مولف) نام وی عبدالرحمن بن محمد بن علی بن احمد بن محمد نتاکی است خاندان او اهل بسطام بوده اند و در ۸۵۸ هجری قمری وفات یافته است. وی به انواع علوم چون حدیث، تفسیر، فقه و تاریخ و تصوف می پرداخت و صاحب تألیفات بسیاری است.
۱۹-عبدالله بسطامی(مولف) نام وی عبدالله بن محمدبن عبدالله بن نصر بسطامی است و به القاب جلال الدین و ابومحمد شهرت داشته است وفاتش در ۴۵۲ هجری قمری اتفاق افتاده است و از فاضلان عصر خود بوده و آثاری چون الاحسان فی فضیله الاعلام شعب الایمان و الاعلام فی روایه
۲۰-عبدالکریم بسطامی(کاتب) از خوشنویسان در قرن ۱۲ بوده و تا سال ۱۰۹۹ زندگی می کرده است. از وی کتاب نسخه الاحتجاج علی اهل اللجاج تألیف ابومنصور طبرسی با شماره ۱۵۸۰ در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.
۲۱-علی بن طیفور بسطامی(مولف) وی از مولفان عصر خویش بوده و خبر از حیات وی در سال ۱۰۶۵ هجری قمری در دست است. از آثار متعددی که از وی برجاست و نسخه های خطی آن در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می شود می توان به: تحفه ملکی ترجمه عیون الاخیار الرضا از شیخ صدوق به فارسی دو نسخه با شماره های ۹۷۶۹ به خط نستعلیق به تاریخ ۱۰۶۲ هجری قمری و ۱۲۲۸۶ و تاریخ ۱۱۰۷در کتابخانه مذکور و التحقیق به فارسی در اخلاق و عرفان و منتخب گفتار خواجه عبدالله انصاری ۳۴۵-۴۸۱ هجری قمری با شماره ۳۴۵ و ۱۱۰۶۹ در همان کتابخانه اشاره نمود.
۲۲-غوغای بسطامی(شاعر) نام وی میرزا محمدحسین بسطامی و متخلص به (غوغا) است. از وی ابن عشور بخارائی در تحفه الاحباب فی تذکره الاصحاب یاد کرده است.
۲۳-محمدالرزجاهی بسطامی(مولف) نام وی میرزا محمدبن عبدالله بن احمد بسطامی رزجاهی و کنیه اش ابوعمر از فقها و محدثان و ادیبان عصر خود بود. تولد وی سال ۳۴۱ و وفاتش ۴۲۶ هجری قمری است.
۲۴-محمدبسطامی(حلبی) مولف- محمدبن احمد بن محمد حلبی بسطامی متوفی به سال ۷۰۸ هجری قمری از صوفیان شافعی مذهب و آثار به جای مانده از وی تذکره المرید الطالب، المزید رساله فی نصیحه اصحاب النفوس الزکیه فی حکم سماع علی الطریقه بقیه المرضیه می باشد.
۲۵-محمد بسطامی(کاتب) وی از خوشنویسان بوده و کتابت بسیاری بزرگان را انجام داده است و در سال ۱۰۱۰ در قید حیات بوده و نسخه های زیر که با شماره ۹۸۸۹ در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است از آثار اوست: بدایه از زین الدین بن علی بن احمد(شهید ثانی)، تحفه اهل ایمان، خلاصه الاقوال از مجلسی، بدایته الدرایه از شهید ثانی، مرصول الاخیار الی اصول الاخبار
۲۶-محمد بسطامی(مولف) محمدبن حسین بن اسماعیل بسطامی در سال ۱۲۷۱ در قید حیات بوده است.وی که از علما و ادیبان زمان خود بود که آثاری چند از خود بر جای گذاشته است از جمله: حواشی و تعالیق کتاب المبدا و المعاد اثر صدرالدین شیرازی.
۲۷-محوی بسطامی(شاعر) از ملازمان خواجه عبدالله مروارید و مرید او در قرن دهم بوده است.
۲۸-ملا نوروزعلی بسطامی(فاضل بسطامی)مولف- از مولفان به نام بسطام که چند اثر به فارسی در علم و ادعیه و فضایل و زیارت حضرت رضا(ع) برجای مانده است: تحفه الرضویه، صراط الجنه در علم و اخلاق به شماره های ۸۸۷۶ و ۱۰۳۰۵ و ۳۵۵۱ در کتابخانه آستان قدس رضوی، فردوس التواریخ در حوادث تاریخی به فارسی با شماره ۶۲۶۴ در همان کتابخانه، نجات الخالقین فی ثواب زیارت الحسین نسخه آن به تاریخ سده ۱۳ با شماره ۱۲۹۳۴ که در کتابخانه مذکور نگهداری می شود.
۲۹- میرزا عباس بسطامی می گوید: (فروغی بسطامی) شاعر- وی پسر آقاموسی برادر بزرگتر دوست علیخان خزانه دار محمدشاه قاجار بود و پس از استعفا پدرش و مسافرت او به عتبات عالیات، در سال ۱۲۱۳ هجری قمری در عتبات متولد شد و بنا به درخواست شجاع السلطنه تخلص خود را به نام فرزند او فروغ الدوله فروغی نهاد.
۳۰-هبه بسطامی(مولف) نام وی هبه الله بن محمدحسین بسطامی و لقبش ابومحمد است.
۳۱-هدایت الله بسطامی(مولف) هدایت الله بن عبدالله بسطامی از فقهای شیعه و به مذهب اصولی بود. در سال ۱۲۸۱ هجری قمری وفات یافته و دو اثر فقهی از او باقی است:شرح ثرایع الاسلام فی فقه الثبعه و نیز شرح معادل الاصول.
۳۱-قاضی ظهیر الدین بسطامی.
برگرفته از:
۱- فرهنگ قومس
۲- بسطام نامه اثر سید مهدی میرآقایی